![](\"https:\/\/annakilyk.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/IMG_0404.jpg\")
<\/span><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Jedno z pyta\u0144, kt\u00f3re s\u0142ysz\u0119 najcz\u0119\u015bciej, brzmi: jak w\u0142a\u015bciwie powstaje ikona? Co kryje si\u0119 za tym wieloetapowym procesem, ile wymaga czasu, wiedzy i cierpliwo\u015bci? To pytanie zawsze mnie cieszy, bo za nim stoi co\u015b wi\u0119cej ni\u017c zwyk\u0142a ciekawo\u015b\u0107. Stoi za nim intuicja, \u017ce ikona nie jest po prostu obrazem, kt\u00f3ry si\u0119 maluje. \u017be sztuka malowania ikon to droga, kt\u00f3ra ma sw\u00f3j pocz\u0105tek, swoje etapy i swoj\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 logik\u0119. Chc\u0119 Ci dzi\u015b o niej opowiedzie\u0107.<\/p>\n
.<\/p>\n<\/div>
<\/h6>\n<\/h5>\n<\/h4>\nZanim dotknie si\u0119 p\u0119dzla.<\/span><\/h3>\n.<\/p>\n
Sztuka malowania ikon jest jedn\u0105 z tych dziedzin, w kt\u00f3rych stan wewn\u0119trzny artysty ma szczeg\u00f3lne, wr\u0119cz fundamentalne znaczenie. Zanim dotknie si\u0119 p\u0119dzla, zanim na palecie pojawi\u0105 si\u0119 pierwsze pigmenty, trzeba si\u0119 zatrzyma\u0107. Wyciszy\u0107. Dla mnie ten moment zaczyna si\u0119 od modlitwy, od lektury tekst\u00f3w, kt\u00f3re pomagaj\u0105 mi zej\u015b\u0107 g\u0142\u0119biej, od refleksji nad postaci\u0105, kt\u00f3rej oblicze wkr\u00f3tce wy\u0142oni si\u0119 z bia\u0142ej powierzchni deski.<\/p>\n
Mo\u017ce to zabrzmie\u0107 niepraktycznie, ale do\u015bwiadczenie uczy czego\u015b bardzo konkretnego. Energia, z jak\u0105 ikonograf przyst\u0119puje do pracy, przenika ka\u017cdy etap tworzenia i pozostaje w dziele. Ikona malowana w skupieniu i wewn\u0119trznym pokoju emanuje harmoni\u0105, kt\u00f3r\u0105 odczuwa ka\u017cdy, kto na ni\u0105 patrzy. Ikona tworzona w po\u015bpiechu, rozproszeniu czy frustracji nosi w sobie \u015blad tego chaosu, nawet je\u015bli technicznie wydaje si\u0119 poprawna.<\/p>\n
Zreszt\u0105, ta zasada si\u0119ga daleko poza pracowni\u0119 ikonografa. W ka\u017cdej dziedzinie \u017cycia to, co robimy z intencj\u0105 i uwa\u017cno\u015bci\u0105, przynosi inne owoce ni\u017c dzia\u0142anie mechaniczne. Spos\u00f3b, w jaki m\u00f3wimy, pracujemy, dotykamy \u015bwiata, kszta\u0142tuje nie tylko to, co tworzymy, ale i nas samych.<\/p>\n
Maluj\u0105c ikon\u0119, odkrywamy, \u017ce ka\u017cdy gest wykonany z intencj\u0105 i pe\u0142n\u0105 uwag\u0105 zmienia nie tylko obraz na desce, ale i spos\u00f3b, w jaki prze\u017cywamy codzienno\u015b\u0107. Ta uwa\u017cno\u015b\u0107, kt\u00f3rej uczymy si\u0119 przy ikonie, przenika nasze \u017cycie daleko poza pracowni\u0119.<\/p>\n
.<\/p>\n
Deska jako fundament.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Tradycyjnym pod\u0142o\u017cem dla ikony nie jest p\u0142\u00f3tno, lecz deska. W Polsce najcz\u0119\u015bciej si\u0119gamy po drewno sosnowe lub lipowe, kt\u00f3re \u0142\u0105czy lekko\u015b\u0107 z trwa\u0142o\u015bci\u0105 i dobr\u0105 dost\u0119pno\u015bci\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 desek zaopatrzona jest w szpongi, czyli poprzeczne listwy z twardszego drewna, kt\u00f3re zapobiegaj\u0105 wypaczaniu si\u0119 pod\u0142o\u017ca w czasie i pod wp\u0142ywem wilgoci.<\/p>\n
Praca nad przygotowaniem deski jest procesem samym w sobie. Dobrze wysuszon\u0105 powierzchni\u0119 przeklejamy niskoprocentowym roztworem kleju, a nast\u0119pnie naklejamy na ni\u0105 cienkie bawe\u0142niane p\u0142\u00f3tno lub gaz\u0119, kt\u00f3ra wzmacnia struktur\u0119 pod\u0142o\u017ca. Potem przychodzi czas na lewkas, czyli mieszanin\u0119 wody, kredy i kleju zwierz\u0119cego (tradycyjnie kr\u00f3liczego). Nak\u0142adamy go warstwa po warstwie, cierpliwie czekaj\u0105c, a\u017c ka\u017cda z nich wyschnie. Lewkas tworzy idealnie g\u0142adk\u0105, bia\u0142\u0105 powierzchni\u0119, kt\u00f3ra nie tylko przyjmie farb\u0119, ale sprawi, \u017ce barwy ikony b\u0119d\u0105 \u015bwietliste i czyste. Bia\u0142y podk\u0142ad ma zreszt\u0105 swoje w\u0142asne znaczenie symboliczne. Jest jak czysta intencja, od kt\u00f3rej wszystko si\u0119 zaczyna.<\/p>\n
Po wyschni\u0119ciu ostatniej warstwy lewkas dok\u0142adnie szlifujemy papierem \u015bciernym o coraz drobniejszej gradacji, a\u017c powierzchnia staje si\u0119 g\u0142adka jak porcelana.<\/p>\n
.<\/p>\n
Szkic i przeniesienie rysunku.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Kiedy pod\u0142o\u017ce jest gotowe, przyst\u0119pujemy do szkicowania. W ikonach nic nie jest przypadkowe. Ka\u017cda linia, ka\u017cdy gest, ka\u017cda proporcja niesie ze sob\u0105 znaczenie kszta\u0142towane przez wieki tradycji. Rysujemy cienkimi o\u0142\u00f3wkami, precyzyjnie zaznaczaj\u0105c kompozycj\u0119, szukaj\u0105c nie tylko formy, ale i tej niewidzialnej przestrzeni, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce stanie si\u0119 oknem do czego\u015b wi\u0119kszego ni\u017c sam obraz.<\/p>\n
Gdy rysunek na papierze jest gotowy, przenosimy go na desk\u0119 za pomoc\u0105 specjalnej kalki i o\u0142\u00f3wka. Istnieje kilka metod tego transferu. Niekt\u00f3rzy ikonografowie wykorzystuj\u0105 roztarty pigment lub w\u0119giel, inni pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 rylcem. Znam te\u017c takich, kt\u00f3rzy rysuj\u0105 bezpo\u015brednio na desce, cho\u0107 pocz\u0105tkuj\u0105cym odradzam t\u0119 drog\u0119. Kalka daje znacznie wi\u0119ksz\u0105 kontrol\u0119 nad precyzj\u0105 i pozwala unikn\u0105\u0107 kosztownych pomy\u0142ek na etapie, gdy pod\u0142o\u017ce jest ju\u017c gotowe.<\/p>\n
.<\/span><\/h3>\nZ\u0142ocenie.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Jednym z najpi\u0119kniejszych etap\u00f3w jest z\u0142ocenie. Warto od razu powiedzie\u0107, \u017ce nie jest ono elementem obowi\u0105zkowym. Istnieje wiele wspania\u0142ych ikon, kt\u00f3re powsta\u0142y bez z\u0142ota lub z wykorzystaniem innego metalu, na przyk\u0142ad srebra czy miedzi. Z\u0142oto ma jednak szczeg\u00f3lne znaczenie symboliczne. Jest metalem, kt\u00f3ry nie ulega korozji, jest ceniony przez ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie ze wzgl\u0119du na swoje w\u0142a\u015bciwo\u015bci i rzadko\u015b\u0107 wyst\u0119powania. W ikonografii symbolizuje Bo\u017ce \u015bwiat\u0142o, dlatego tak cz\u0119sto pojawia si\u0119 w tle ikony, w aureolach i detalach szat.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie istnieje wiele technik poz\u0142otniczych, a sama sztuka z\u0142ocenia wymaga sporej wiedzy i do\u015bwiadczenia. W tradycyjnej ikonografii najcz\u0119\u015bciej wykorzystujemy dwie metody. Pierwsza to mikstion olejny, \u0142atwiejszy w zastosowaniu, cho\u0107 ograniczaj\u0105cy finalny wygl\u0105d z\u0142oconej powierzchni. Druga to z\u0142ocenie na pulment, znacznie trudniejsze, ale pozwalaj\u0105ce uzyska\u0107 r\u00f3\u017cne stopnie poleru, od delikatnego matu po wysoki, lustrzany po\u0142ysk.<\/p>\n
Przy z\u0142oceniu na pulment nak\u0142adamy kilka warstw bolusu, czyli czerwonej glinki zmieszanej z klejem, kt\u00f3ra pomaga z\u0142otu przylega\u0107 do powierzchni. Nast\u0119pnie zwil\u017camy bolus alkoholem i ostro\u017cnie przyk\u0142adamy p\u0142atki z\u0142ota. Kolejnym krokiem jest polerowanie agatem, a\u017c z\u0142oto zaczyna l\u015bni\u0107. To moment, w kt\u00f3rym ikona nabiera swojego sakralnego blasku.<\/p>\n
Ka\u017cdy, kto pr\u00f3bowa\u0142 z\u0142oci\u0107, wie, jak bardzo kruche i kapry\u015bne potrafi by\u0107 z\u0142oto. Czasem wystarczy nieostro\u017cny oddech, by zdmuchn\u0105\u0107 delikatny p\u0142atek. Ale to w\u0142a\u015bnie w tej krucho\u015bci kryje si\u0119 istota z\u0142ocenia. Wymaga ono tej samej uwa\u017cno\u015bci i delikatno\u015bci, kt\u00f3rej uczy ca\u0142y proces malowania ikon.<\/p>\n
.<\/p>\n
Przygotowanie farby.<\/h3>\n.<\/h3>\n
W tradycyjnej ikonografii stosujemy temper\u0119 jajow\u0105, medium malarskie o niezwyk\u0142ej trwa\u0142o\u015bci. Dobrze wykonana ikona malowana temper\u0105 jajow\u0105 mo\u017ce przetrwa\u0107 setki lat, zachowuj\u0105c intensywno\u015b\u0107 barw.<\/p>\n
Przygotowanie farby to proces sam w sobie. Emulsj\u0119 sporz\u0105dzamy z \u017c\u00f3\u0142tka jaja kurzego zmieszanego z odrobin\u0105 wina lub piwa oraz dodatkiem octu albo kropli olejku go\u017adzikowego, kt\u00f3ry zapobiega szybkiemu psuciu si\u0119 spoiwa. Emulsj\u0119 rozcie\u0144czamy wod\u0105, reguluj\u0105c konsystencj\u0119 w zale\u017cno\u015bci od potrzeb danego etapu pracy. Do tak przygotowanego spoiwa dodajemy pigmenty, czyli naturalne minera\u0142y, tlenki metali, a niekiedy sproszkowane kamienie szlachetne. Jednym z najs\u0142ynniejszych jest lapis lazuli, z kt\u00f3rego od wiek\u00f3w pozyskuje si\u0119 najszlachetniejszy odcie\u0144 b\u0142\u0119kitu.<\/p>\n
Pigmenty musz\u0105 by\u0107 wcze\u015bniej starannie przetarte w mo\u017adzierzu lub na szklanej p\u0142ytce za pomoc\u0105 kuranta. Ten pozornie prosty proces pozwala uzyska\u0107 drobniejsze cz\u0105steczki barwnika i r\u00f3wnomiern\u0105 konsystencj\u0119 farby, dzi\u0119ki czemu tempera jajowa doskonale przylega do pod\u0142o\u017ca i tworzy g\u0142adkie, jednorodne warstwy.<\/p>\n
W przeciwie\u0144stwie do farb olejnych tempera jajowa schnie bardzo szybko, co wymaga od ikonografa precyzji i pewno\u015bci r\u0119ki. Po wyschni\u0119ciu warstwy staj\u0105 si\u0119 matowe i aksamitne, a intensywno\u015b\u0107 barw zale\u017cy od liczby na\u0142o\u017conych warstw. Wielowarstwowo\u015b\u0107 to jedna z kluczowych cech tej techniki. Ka\u017cda warstwa farby jest p\u00f3\u0142przezroczysta, co pozwala na stopniowe, kontemplacyjne budowanie efektu wewn\u0119trznego \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n
.<\/p>\n
Od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a.<\/h3>\n.<\/h3>\n
W ikonach malujemy wed\u0142ug zasady, kt\u00f3ra jest jednocze\u015bnie technik\u0105 i metafor\u0105: od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a. Proces zaczynamy od g\u0142\u0119bokich, ciemnych podmal\u00f3wek, kt\u00f3re stopniowo rozja\u015bniamy kolejnymi, coraz ja\u015bniejszymi warstwami farby. Dzi\u0119ki temu ikona nabiera g\u0142\u0119bi, \u015bwietlisto\u015bci i tej szczeg\u00f3lnej aury, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce postacie wydaj\u0105 si\u0119 promieniowa\u0107 wewn\u0119trznym \u015bwiat\u0142em.<\/p>\n
Ta zasada niesie ze sob\u0105 g\u0142\u0119bok\u0105 symbolik\u0119. Ikona wy\u0142ania si\u0119 z ciemno\u015bci tak, jak cisza wy\u0142ania si\u0119 z ha\u0142asu, jak obecno\u015b\u0107 ods\u0142ania si\u0119, gdy opadaj\u0105 warstwy rozproszenia. Ikona nie przedstawia realistycznie o\u015bwietlonej sceny. Nie ma w niej jednego \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bwiat\u0142a, nie stosujemy techniki \u015bwiat\u0142ocienia. Ka\u017cdy element ikony promieniuje od wewn\u0105trz, jakby sam by\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bwiat\u0142a, jakby ukazywa\u0142 rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie podlega prawom codziennego widzenia.<\/p>\n
Praktycznie wygl\u0105da to tak, \u017ce zaczynamy od pokrycia wszystkich powierzchni kolorem bazowym. Bia\u0142y lewkas jest bardzo jasny i potrafi zak\u0142amywa\u0107 odbi\u00f3r nak\u0142adanych odcieni, dlatego wa\u017cne jest, by najpierw zneutralizowa\u0107 jego intensywno\u015b\u0107. Nast\u0119pnie opracowujemy kolejne elementy: t\u0142o, szaty, detale architektoniczne. Na samym ko\u0144cu, kiedy ca\u0142e otoczenie postaci jest ju\u017c gotowe, przychodzi najbardziej wymagaj\u0105cy i intymny moment. Modelujemy \u015bwiat\u0142em oblicze.<\/p>\n
..<\/span>.<\/span><\/p>\nInskrypcje i werniks.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Ikona nie jest kompletna bez napis\u00f3w, czyli inskrypcji identyfikuj\u0105cych \u015bwi\u0119te postacie. Dodajemy je na ko\u0144cowym etapie pracy, po wyschni\u0119ciu warstw malarskich, ale przed werniksowaniem. Stosujemy do tego cienkie p\u0119dzle o precyzyjnym w\u0142osiu, najlepiej sobolowe lub syntetyczne, pozwalaj\u0105ce na pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad delikatnymi liniami.<\/p>\n
Napisy musz\u0105 by\u0107 harmonijnie wpisane w kompozycj\u0119 i nie mog\u0105 zak\u0142\u00f3ca\u0107 r\u00f3wnowagi obrazu. Najcz\u0119\u015bciej umieszczamy je w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci ikony lub przy g\u0142owach \u015bwi\u0119tych, w formie skr\u00f3conych imion w j\u0119zyku greckim, cerkiewnos\u0142owia\u0144skim lub \u0142aci\u0144skim.<\/p>\n
Zabezpieczenie ikony to etap, kt\u00f3ry wymaga szczeg\u00f3lnej cierpliwo\u015bci. Werniksowanie mo\u017cna przeprowadzi\u0107 dopiero po ca\u0142kowitym wyschni\u0119ciu tempery jajowej, co trwa od kilku tygodni do kilku miesi\u0119cy, w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w otoczenia. Tradycyjna zasada m\u00f3wi, \u017ce ikona powinna \u201edojrze\u0107” przez co najmniej sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy, zanim zostanie zabezpieczona, poniewa\u017c naturalne pigmenty i spoiwo jajowe z czasem osi\u0105gaj\u0105 swoj\u0105 pe\u0142n\u0105 stabilno\u015b\u0107.<\/p>\n
Dawniej do zabezpieczania ikon u\u017cywano olify, specjalnej mieszanki oleju lnianego i \u017cywicy, kt\u00f3ra wnika\u0142a w warstwy tempery, nasyca\u0142a kolory i nadawa\u0142a im delikatn\u0105 transparentno\u015b\u0107, wydobywaj\u0105c g\u0142\u0119bi\u0119 barw. Metoda ta mia\u0142a jednak swoje wady. \u0179le przygotowana lub zbyt obficie na\u0142o\u017cona olifa mog\u0142a powodowa\u0107 \u017c\u00f3\u0142kni\u0119cie, a powierzchnia ikony pozostawa\u0142a lepka przez d\u0142ugi czas.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ikonografowie coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119gaj\u0105 po syntetyczne werniksy matowe, p\u00f3\u0142matowe lub b\u0142yszcz\u0105ce, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 ochron\u0119 przed wilgoci\u0105, kurzem i promieniami UV. Nowoczesne preparaty pozwalaj\u0105 na zabezpieczenie ikony ju\u017c po kilku tygodniach, jednak w tradycyjnym podej\u015bciu nadal zalecamy cierpliwo\u015b\u0107. Im d\u0142u\u017cej ikona dojrzewa przed werniksowaniem, tym lepiej zachowa swoje barwy i trwa\u0142o\u015b\u0107 na przestrzeni lat.<\/p>\n
.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>
![](\"https:\/\/annakilyk.com\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/IMG_6024-e1741863996157.jpeg\")
<\/span><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Sztuka, kt\u00f3ra uczy obecno\u015bci.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Malowanie ikony jest dla mnie czym\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c tworzeniem obrazu. To po\u0142\u0105czenie precyzji rzemios\u0142a z wewn\u0119trzn\u0105 praktyk\u0105 obecno\u015bci, kt\u00f3ra przenika ka\u017cdy etap pracy. Od ciszy przed pierwszym poci\u0105gni\u0119ciem p\u0119dzla, przez cierpliwe nak\u0142adanie lewkasu, delikatno\u015b\u0107 z\u0142ocenia, kontemplacyjne budowanie warstw tempery jajowej, a\u017c po ostatni napis i werniks. Ka\u017cdy z tych etap\u00f3w uczy czego\u015b, co wykracza poza sam\u0105 technik\u0119. Uczy cierpliwo\u015bci, uwa\u017cno\u015bci i pokory wobec procesu, kt\u00f3ry ma swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107.<\/p>\n
Je\u015bli chcesz zobaczy\u0107, jak wygl\u0105daj\u0105 ikony powstaj\u0105ce w mojej pracowni, zapraszam Ci\u0119 do wirtualnej galerii moich prac. A je\u015bli temat sztuki malowania ikon budzi w Tobie co\u015b wi\u0119cej ni\u017c ciekawo\u015b\u0107, je\u015bli czujesz, \u017ce chcia\u0142by\u015b lub chcia\u0142aby\u015b spr\u00f3bowa\u0107 tej drogi samodzielnie, napisz do mnie. Prowadz\u0119 warsztaty i konsultacje, podczas kt\u00f3rych dziel\u0119 si\u0119 zar\u00f3wno wiedz\u0105 techniczn\u0105, jak i tym, czego nie spos\u00f3b przekaza\u0107 w \u017cadnym artykule.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":3803,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":["post-3802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3802"}],"version-history":[{"count":31,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3877,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions\/3877"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3803"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3802"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3802"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3802"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
<\/h4>\nZanim dotknie si\u0119 p\u0119dzla.<\/span><\/h3>\n.<\/p>\n
Sztuka malowania ikon jest jedn\u0105 z tych dziedzin, w kt\u00f3rych stan wewn\u0119trzny artysty ma szczeg\u00f3lne, wr\u0119cz fundamentalne znaczenie. Zanim dotknie si\u0119 p\u0119dzla, zanim na palecie pojawi\u0105 si\u0119 pierwsze pigmenty, trzeba si\u0119 zatrzyma\u0107. Wyciszy\u0107. Dla mnie ten moment zaczyna si\u0119 od modlitwy, od lektury tekst\u00f3w, kt\u00f3re pomagaj\u0105 mi zej\u015b\u0107 g\u0142\u0119biej, od refleksji nad postaci\u0105, kt\u00f3rej oblicze wkr\u00f3tce wy\u0142oni si\u0119 z bia\u0142ej powierzchni deski.<\/p>\n
Mo\u017ce to zabrzmie\u0107 niepraktycznie, ale do\u015bwiadczenie uczy czego\u015b bardzo konkretnego. Energia, z jak\u0105 ikonograf przyst\u0119puje do pracy, przenika ka\u017cdy etap tworzenia i pozostaje w dziele. Ikona malowana w skupieniu i wewn\u0119trznym pokoju emanuje harmoni\u0105, kt\u00f3r\u0105 odczuwa ka\u017cdy, kto na ni\u0105 patrzy. Ikona tworzona w po\u015bpiechu, rozproszeniu czy frustracji nosi w sobie \u015blad tego chaosu, nawet je\u015bli technicznie wydaje si\u0119 poprawna.<\/p>\n
Zreszt\u0105, ta zasada si\u0119ga daleko poza pracowni\u0119 ikonografa. W ka\u017cdej dziedzinie \u017cycia to, co robimy z intencj\u0105 i uwa\u017cno\u015bci\u0105, przynosi inne owoce ni\u017c dzia\u0142anie mechaniczne. Spos\u00f3b, w jaki m\u00f3wimy, pracujemy, dotykamy \u015bwiata, kszta\u0142tuje nie tylko to, co tworzymy, ale i nas samych.<\/p>\n
Maluj\u0105c ikon\u0119, odkrywamy, \u017ce ka\u017cdy gest wykonany z intencj\u0105 i pe\u0142n\u0105 uwag\u0105 zmienia nie tylko obraz na desce, ale i spos\u00f3b, w jaki prze\u017cywamy codzienno\u015b\u0107. Ta uwa\u017cno\u015b\u0107, kt\u00f3rej uczymy si\u0119 przy ikonie, przenika nasze \u017cycie daleko poza pracowni\u0119.<\/p>\n
.<\/p>\n
Deska jako fundament.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Tradycyjnym pod\u0142o\u017cem dla ikony nie jest p\u0142\u00f3tno, lecz deska. W Polsce najcz\u0119\u015bciej si\u0119gamy po drewno sosnowe lub lipowe, kt\u00f3re \u0142\u0105czy lekko\u015b\u0107 z trwa\u0142o\u015bci\u0105 i dobr\u0105 dost\u0119pno\u015bci\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 desek zaopatrzona jest w szpongi, czyli poprzeczne listwy z twardszego drewna, kt\u00f3re zapobiegaj\u0105 wypaczaniu si\u0119 pod\u0142o\u017ca w czasie i pod wp\u0142ywem wilgoci.<\/p>\n
Praca nad przygotowaniem deski jest procesem samym w sobie. Dobrze wysuszon\u0105 powierzchni\u0119 przeklejamy niskoprocentowym roztworem kleju, a nast\u0119pnie naklejamy na ni\u0105 cienkie bawe\u0142niane p\u0142\u00f3tno lub gaz\u0119, kt\u00f3ra wzmacnia struktur\u0119 pod\u0142o\u017ca. Potem przychodzi czas na lewkas, czyli mieszanin\u0119 wody, kredy i kleju zwierz\u0119cego (tradycyjnie kr\u00f3liczego). Nak\u0142adamy go warstwa po warstwie, cierpliwie czekaj\u0105c, a\u017c ka\u017cda z nich wyschnie. Lewkas tworzy idealnie g\u0142adk\u0105, bia\u0142\u0105 powierzchni\u0119, kt\u00f3ra nie tylko przyjmie farb\u0119, ale sprawi, \u017ce barwy ikony b\u0119d\u0105 \u015bwietliste i czyste. Bia\u0142y podk\u0142ad ma zreszt\u0105 swoje w\u0142asne znaczenie symboliczne. Jest jak czysta intencja, od kt\u00f3rej wszystko si\u0119 zaczyna.<\/p>\n
Po wyschni\u0119ciu ostatniej warstwy lewkas dok\u0142adnie szlifujemy papierem \u015bciernym o coraz drobniejszej gradacji, a\u017c powierzchnia staje si\u0119 g\u0142adka jak porcelana.<\/p>\n
.<\/p>\n
Szkic i przeniesienie rysunku.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Kiedy pod\u0142o\u017ce jest gotowe, przyst\u0119pujemy do szkicowania. W ikonach nic nie jest przypadkowe. Ka\u017cda linia, ka\u017cdy gest, ka\u017cda proporcja niesie ze sob\u0105 znaczenie kszta\u0142towane przez wieki tradycji. Rysujemy cienkimi o\u0142\u00f3wkami, precyzyjnie zaznaczaj\u0105c kompozycj\u0119, szukaj\u0105c nie tylko formy, ale i tej niewidzialnej przestrzeni, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce stanie si\u0119 oknem do czego\u015b wi\u0119kszego ni\u017c sam obraz.<\/p>\n
Gdy rysunek na papierze jest gotowy, przenosimy go na desk\u0119 za pomoc\u0105 specjalnej kalki i o\u0142\u00f3wka. Istnieje kilka metod tego transferu. Niekt\u00f3rzy ikonografowie wykorzystuj\u0105 roztarty pigment lub w\u0119giel, inni pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 rylcem. Znam te\u017c takich, kt\u00f3rzy rysuj\u0105 bezpo\u015brednio na desce, cho\u0107 pocz\u0105tkuj\u0105cym odradzam t\u0119 drog\u0119. Kalka daje znacznie wi\u0119ksz\u0105 kontrol\u0119 nad precyzj\u0105 i pozwala unikn\u0105\u0107 kosztownych pomy\u0142ek na etapie, gdy pod\u0142o\u017ce jest ju\u017c gotowe.<\/p>\n
.<\/span><\/h3>\nZ\u0142ocenie.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Jednym z najpi\u0119kniejszych etap\u00f3w jest z\u0142ocenie. Warto od razu powiedzie\u0107, \u017ce nie jest ono elementem obowi\u0105zkowym. Istnieje wiele wspania\u0142ych ikon, kt\u00f3re powsta\u0142y bez z\u0142ota lub z wykorzystaniem innego metalu, na przyk\u0142ad srebra czy miedzi. Z\u0142oto ma jednak szczeg\u00f3lne znaczenie symboliczne. Jest metalem, kt\u00f3ry nie ulega korozji, jest ceniony przez ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie ze wzgl\u0119du na swoje w\u0142a\u015bciwo\u015bci i rzadko\u015b\u0107 wyst\u0119powania. W ikonografii symbolizuje Bo\u017ce \u015bwiat\u0142o, dlatego tak cz\u0119sto pojawia si\u0119 w tle ikony, w aureolach i detalach szat.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie istnieje wiele technik poz\u0142otniczych, a sama sztuka z\u0142ocenia wymaga sporej wiedzy i do\u015bwiadczenia. W tradycyjnej ikonografii najcz\u0119\u015bciej wykorzystujemy dwie metody. Pierwsza to mikstion olejny, \u0142atwiejszy w zastosowaniu, cho\u0107 ograniczaj\u0105cy finalny wygl\u0105d z\u0142oconej powierzchni. Druga to z\u0142ocenie na pulment, znacznie trudniejsze, ale pozwalaj\u0105ce uzyska\u0107 r\u00f3\u017cne stopnie poleru, od delikatnego matu po wysoki, lustrzany po\u0142ysk.<\/p>\n
Przy z\u0142oceniu na pulment nak\u0142adamy kilka warstw bolusu, czyli czerwonej glinki zmieszanej z klejem, kt\u00f3ra pomaga z\u0142otu przylega\u0107 do powierzchni. Nast\u0119pnie zwil\u017camy bolus alkoholem i ostro\u017cnie przyk\u0142adamy p\u0142atki z\u0142ota. Kolejnym krokiem jest polerowanie agatem, a\u017c z\u0142oto zaczyna l\u015bni\u0107. To moment, w kt\u00f3rym ikona nabiera swojego sakralnego blasku.<\/p>\n
Ka\u017cdy, kto pr\u00f3bowa\u0142 z\u0142oci\u0107, wie, jak bardzo kruche i kapry\u015bne potrafi by\u0107 z\u0142oto. Czasem wystarczy nieostro\u017cny oddech, by zdmuchn\u0105\u0107 delikatny p\u0142atek. Ale to w\u0142a\u015bnie w tej krucho\u015bci kryje si\u0119 istota z\u0142ocenia. Wymaga ono tej samej uwa\u017cno\u015bci i delikatno\u015bci, kt\u00f3rej uczy ca\u0142y proces malowania ikon.<\/p>\n
.<\/p>\n
Przygotowanie farby.<\/h3>\n.<\/h3>\n
W tradycyjnej ikonografii stosujemy temper\u0119 jajow\u0105, medium malarskie o niezwyk\u0142ej trwa\u0142o\u015bci. Dobrze wykonana ikona malowana temper\u0105 jajow\u0105 mo\u017ce przetrwa\u0107 setki lat, zachowuj\u0105c intensywno\u015b\u0107 barw.<\/p>\n
Przygotowanie farby to proces sam w sobie. Emulsj\u0119 sporz\u0105dzamy z \u017c\u00f3\u0142tka jaja kurzego zmieszanego z odrobin\u0105 wina lub piwa oraz dodatkiem octu albo kropli olejku go\u017adzikowego, kt\u00f3ry zapobiega szybkiemu psuciu si\u0119 spoiwa. Emulsj\u0119 rozcie\u0144czamy wod\u0105, reguluj\u0105c konsystencj\u0119 w zale\u017cno\u015bci od potrzeb danego etapu pracy. Do tak przygotowanego spoiwa dodajemy pigmenty, czyli naturalne minera\u0142y, tlenki metali, a niekiedy sproszkowane kamienie szlachetne. Jednym z najs\u0142ynniejszych jest lapis lazuli, z kt\u00f3rego od wiek\u00f3w pozyskuje si\u0119 najszlachetniejszy odcie\u0144 b\u0142\u0119kitu.<\/p>\n
Pigmenty musz\u0105 by\u0107 wcze\u015bniej starannie przetarte w mo\u017adzierzu lub na szklanej p\u0142ytce za pomoc\u0105 kuranta. Ten pozornie prosty proces pozwala uzyska\u0107 drobniejsze cz\u0105steczki barwnika i r\u00f3wnomiern\u0105 konsystencj\u0119 farby, dzi\u0119ki czemu tempera jajowa doskonale przylega do pod\u0142o\u017ca i tworzy g\u0142adkie, jednorodne warstwy.<\/p>\n
W przeciwie\u0144stwie do farb olejnych tempera jajowa schnie bardzo szybko, co wymaga od ikonografa precyzji i pewno\u015bci r\u0119ki. Po wyschni\u0119ciu warstwy staj\u0105 si\u0119 matowe i aksamitne, a intensywno\u015b\u0107 barw zale\u017cy od liczby na\u0142o\u017conych warstw. Wielowarstwowo\u015b\u0107 to jedna z kluczowych cech tej techniki. Ka\u017cda warstwa farby jest p\u00f3\u0142przezroczysta, co pozwala na stopniowe, kontemplacyjne budowanie efektu wewn\u0119trznego \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n
.<\/p>\n
Od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a.<\/h3>\n.<\/h3>\n
W ikonach malujemy wed\u0142ug zasady, kt\u00f3ra jest jednocze\u015bnie technik\u0105 i metafor\u0105: od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a. Proces zaczynamy od g\u0142\u0119bokich, ciemnych podmal\u00f3wek, kt\u00f3re stopniowo rozja\u015bniamy kolejnymi, coraz ja\u015bniejszymi warstwami farby. Dzi\u0119ki temu ikona nabiera g\u0142\u0119bi, \u015bwietlisto\u015bci i tej szczeg\u00f3lnej aury, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce postacie wydaj\u0105 si\u0119 promieniowa\u0107 wewn\u0119trznym \u015bwiat\u0142em.<\/p>\n
Ta zasada niesie ze sob\u0105 g\u0142\u0119bok\u0105 symbolik\u0119. Ikona wy\u0142ania si\u0119 z ciemno\u015bci tak, jak cisza wy\u0142ania si\u0119 z ha\u0142asu, jak obecno\u015b\u0107 ods\u0142ania si\u0119, gdy opadaj\u0105 warstwy rozproszenia. Ikona nie przedstawia realistycznie o\u015bwietlonej sceny. Nie ma w niej jednego \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bwiat\u0142a, nie stosujemy techniki \u015bwiat\u0142ocienia. Ka\u017cdy element ikony promieniuje od wewn\u0105trz, jakby sam by\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bwiat\u0142a, jakby ukazywa\u0142 rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie podlega prawom codziennego widzenia.<\/p>\n
Praktycznie wygl\u0105da to tak, \u017ce zaczynamy od pokrycia wszystkich powierzchni kolorem bazowym. Bia\u0142y lewkas jest bardzo jasny i potrafi zak\u0142amywa\u0107 odbi\u00f3r nak\u0142adanych odcieni, dlatego wa\u017cne jest, by najpierw zneutralizowa\u0107 jego intensywno\u015b\u0107. Nast\u0119pnie opracowujemy kolejne elementy: t\u0142o, szaty, detale architektoniczne. Na samym ko\u0144cu, kiedy ca\u0142e otoczenie postaci jest ju\u017c gotowe, przychodzi najbardziej wymagaj\u0105cy i intymny moment. Modelujemy \u015bwiat\u0142em oblicze.<\/p>\n
..<\/span>.<\/span><\/p>\nInskrypcje i werniks.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Ikona nie jest kompletna bez napis\u00f3w, czyli inskrypcji identyfikuj\u0105cych \u015bwi\u0119te postacie. Dodajemy je na ko\u0144cowym etapie pracy, po wyschni\u0119ciu warstw malarskich, ale przed werniksowaniem. Stosujemy do tego cienkie p\u0119dzle o precyzyjnym w\u0142osiu, najlepiej sobolowe lub syntetyczne, pozwalaj\u0105ce na pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad delikatnymi liniami.<\/p>\n
Napisy musz\u0105 by\u0107 harmonijnie wpisane w kompozycj\u0119 i nie mog\u0105 zak\u0142\u00f3ca\u0107 r\u00f3wnowagi obrazu. Najcz\u0119\u015bciej umieszczamy je w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci ikony lub przy g\u0142owach \u015bwi\u0119tych, w formie skr\u00f3conych imion w j\u0119zyku greckim, cerkiewnos\u0142owia\u0144skim lub \u0142aci\u0144skim.<\/p>\n
Zabezpieczenie ikony to etap, kt\u00f3ry wymaga szczeg\u00f3lnej cierpliwo\u015bci. Werniksowanie mo\u017cna przeprowadzi\u0107 dopiero po ca\u0142kowitym wyschni\u0119ciu tempery jajowej, co trwa od kilku tygodni do kilku miesi\u0119cy, w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w otoczenia. Tradycyjna zasada m\u00f3wi, \u017ce ikona powinna \u201edojrze\u0107” przez co najmniej sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy, zanim zostanie zabezpieczona, poniewa\u017c naturalne pigmenty i spoiwo jajowe z czasem osi\u0105gaj\u0105 swoj\u0105 pe\u0142n\u0105 stabilno\u015b\u0107.<\/p>\n
Dawniej do zabezpieczania ikon u\u017cywano olify, specjalnej mieszanki oleju lnianego i \u017cywicy, kt\u00f3ra wnika\u0142a w warstwy tempery, nasyca\u0142a kolory i nadawa\u0142a im delikatn\u0105 transparentno\u015b\u0107, wydobywaj\u0105c g\u0142\u0119bi\u0119 barw. Metoda ta mia\u0142a jednak swoje wady. \u0179le przygotowana lub zbyt obficie na\u0142o\u017cona olifa mog\u0142a powodowa\u0107 \u017c\u00f3\u0142kni\u0119cie, a powierzchnia ikony pozostawa\u0142a lepka przez d\u0142ugi czas.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ikonografowie coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119gaj\u0105 po syntetyczne werniksy matowe, p\u00f3\u0142matowe lub b\u0142yszcz\u0105ce, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 ochron\u0119 przed wilgoci\u0105, kurzem i promieniami UV. Nowoczesne preparaty pozwalaj\u0105 na zabezpieczenie ikony ju\u017c po kilku tygodniach, jednak w tradycyjnym podej\u015bciu nadal zalecamy cierpliwo\u015b\u0107. Im d\u0142u\u017cej ikona dojrzewa przed werniksowaniem, tym lepiej zachowa swoje barwy i trwa\u0142o\u015b\u0107 na przestrzeni lat.<\/p>\n
.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>
<\/span><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Sztuka, kt\u00f3ra uczy obecno\u015bci.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Malowanie ikony jest dla mnie czym\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c tworzeniem obrazu. To po\u0142\u0105czenie precyzji rzemios\u0142a z wewn\u0119trzn\u0105 praktyk\u0105 obecno\u015bci, kt\u00f3ra przenika ka\u017cdy etap pracy. Od ciszy przed pierwszym poci\u0105gni\u0119ciem p\u0119dzla, przez cierpliwe nak\u0142adanie lewkasu, delikatno\u015b\u0107 z\u0142ocenia, kontemplacyjne budowanie warstw tempery jajowej, a\u017c po ostatni napis i werniks. Ka\u017cdy z tych etap\u00f3w uczy czego\u015b, co wykracza poza sam\u0105 technik\u0119. Uczy cierpliwo\u015bci, uwa\u017cno\u015bci i pokory wobec procesu, kt\u00f3ry ma swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107.<\/p>\n
Je\u015bli chcesz zobaczy\u0107, jak wygl\u0105daj\u0105 ikony powstaj\u0105ce w mojej pracowni, zapraszam Ci\u0119 do wirtualnej galerii moich prac. A je\u015bli temat sztuki malowania ikon budzi w Tobie co\u015b wi\u0119cej ni\u017c ciekawo\u015b\u0107, je\u015bli czujesz, \u017ce chcia\u0142by\u015b lub chcia\u0142aby\u015b spr\u00f3bowa\u0107 tej drogi samodzielnie, napisz do mnie. Prowadz\u0119 warsztaty i konsultacje, podczas kt\u00f3rych dziel\u0119 si\u0119 zar\u00f3wno wiedz\u0105 techniczn\u0105, jak i tym, czego nie spos\u00f3b przekaza\u0107 w \u017cadnym artykule.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":3803,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":["post-3802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3802"}],"version-history":[{"count":31,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3877,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions\/3877"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3803"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3802"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3802"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3802"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
.<\/p>\n
Sztuka malowania ikon jest jedn\u0105 z tych dziedzin, w kt\u00f3rych stan wewn\u0119trzny artysty ma szczeg\u00f3lne, wr\u0119cz fundamentalne znaczenie. Zanim dotknie si\u0119 p\u0119dzla, zanim na palecie pojawi\u0105 si\u0119 pierwsze pigmenty, trzeba si\u0119 zatrzyma\u0107. Wyciszy\u0107. Dla mnie ten moment zaczyna si\u0119 od modlitwy, od lektury tekst\u00f3w, kt\u00f3re pomagaj\u0105 mi zej\u015b\u0107 g\u0142\u0119biej, od refleksji nad postaci\u0105, kt\u00f3rej oblicze wkr\u00f3tce wy\u0142oni si\u0119 z bia\u0142ej powierzchni deski.<\/p>\n
Mo\u017ce to zabrzmie\u0107 niepraktycznie, ale do\u015bwiadczenie uczy czego\u015b bardzo konkretnego. Energia, z jak\u0105 ikonograf przyst\u0119puje do pracy, przenika ka\u017cdy etap tworzenia i pozostaje w dziele. Ikona malowana w skupieniu i wewn\u0119trznym pokoju emanuje harmoni\u0105, kt\u00f3r\u0105 odczuwa ka\u017cdy, kto na ni\u0105 patrzy. Ikona tworzona w po\u015bpiechu, rozproszeniu czy frustracji nosi w sobie \u015blad tego chaosu, nawet je\u015bli technicznie wydaje si\u0119 poprawna.<\/p>\n
Zreszt\u0105, ta zasada si\u0119ga daleko poza pracowni\u0119 ikonografa. W ka\u017cdej dziedzinie \u017cycia to, co robimy z intencj\u0105 i uwa\u017cno\u015bci\u0105, przynosi inne owoce ni\u017c dzia\u0142anie mechaniczne. Spos\u00f3b, w jaki m\u00f3wimy, pracujemy, dotykamy \u015bwiata, kszta\u0142tuje nie tylko to, co tworzymy, ale i nas samych.<\/p>\n
Maluj\u0105c ikon\u0119, odkrywamy, \u017ce ka\u017cdy gest wykonany z intencj\u0105 i pe\u0142n\u0105 uwag\u0105 zmienia nie tylko obraz na desce, ale i spos\u00f3b, w jaki prze\u017cywamy codzienno\u015b\u0107. Ta uwa\u017cno\u015b\u0107, kt\u00f3rej uczymy si\u0119 przy ikonie, przenika nasze \u017cycie daleko poza pracowni\u0119.<\/p>\n
.<\/p>\n
Deska jako fundament.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Tradycyjnym pod\u0142o\u017cem dla ikony nie jest p\u0142\u00f3tno, lecz deska. W Polsce najcz\u0119\u015bciej si\u0119gamy po drewno sosnowe lub lipowe, kt\u00f3re \u0142\u0105czy lekko\u015b\u0107 z trwa\u0142o\u015bci\u0105 i dobr\u0105 dost\u0119pno\u015bci\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 desek zaopatrzona jest w szpongi, czyli poprzeczne listwy z twardszego drewna, kt\u00f3re zapobiegaj\u0105 wypaczaniu si\u0119 pod\u0142o\u017ca w czasie i pod wp\u0142ywem wilgoci.<\/p>\n
Praca nad przygotowaniem deski jest procesem samym w sobie. Dobrze wysuszon\u0105 powierzchni\u0119 przeklejamy niskoprocentowym roztworem kleju, a nast\u0119pnie naklejamy na ni\u0105 cienkie bawe\u0142niane p\u0142\u00f3tno lub gaz\u0119, kt\u00f3ra wzmacnia struktur\u0119 pod\u0142o\u017ca. Potem przychodzi czas na lewkas, czyli mieszanin\u0119 wody, kredy i kleju zwierz\u0119cego (tradycyjnie kr\u00f3liczego). Nak\u0142adamy go warstwa po warstwie, cierpliwie czekaj\u0105c, a\u017c ka\u017cda z nich wyschnie. Lewkas tworzy idealnie g\u0142adk\u0105, bia\u0142\u0105 powierzchni\u0119, kt\u00f3ra nie tylko przyjmie farb\u0119, ale sprawi, \u017ce barwy ikony b\u0119d\u0105 \u015bwietliste i czyste. Bia\u0142y podk\u0142ad ma zreszt\u0105 swoje w\u0142asne znaczenie symboliczne. Jest jak czysta intencja, od kt\u00f3rej wszystko si\u0119 zaczyna.<\/p>\n
Po wyschni\u0119ciu ostatniej warstwy lewkas dok\u0142adnie szlifujemy papierem \u015bciernym o coraz drobniejszej gradacji, a\u017c powierzchnia staje si\u0119 g\u0142adka jak porcelana.<\/p>\n
.<\/p>\n
Szkic i przeniesienie rysunku.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Kiedy pod\u0142o\u017ce jest gotowe, przyst\u0119pujemy do szkicowania. W ikonach nic nie jest przypadkowe. Ka\u017cda linia, ka\u017cdy gest, ka\u017cda proporcja niesie ze sob\u0105 znaczenie kszta\u0142towane przez wieki tradycji. Rysujemy cienkimi o\u0142\u00f3wkami, precyzyjnie zaznaczaj\u0105c kompozycj\u0119, szukaj\u0105c nie tylko formy, ale i tej niewidzialnej przestrzeni, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce stanie si\u0119 oknem do czego\u015b wi\u0119kszego ni\u017c sam obraz.<\/p>\n
Gdy rysunek na papierze jest gotowy, przenosimy go na desk\u0119 za pomoc\u0105 specjalnej kalki i o\u0142\u00f3wka. Istnieje kilka metod tego transferu. Niekt\u00f3rzy ikonografowie wykorzystuj\u0105 roztarty pigment lub w\u0119giel, inni pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 rylcem. Znam te\u017c takich, kt\u00f3rzy rysuj\u0105 bezpo\u015brednio na desce, cho\u0107 pocz\u0105tkuj\u0105cym odradzam t\u0119 drog\u0119. Kalka daje znacznie wi\u0119ksz\u0105 kontrol\u0119 nad precyzj\u0105 i pozwala unikn\u0105\u0107 kosztownych pomy\u0142ek na etapie, gdy pod\u0142o\u017ce jest ju\u017c gotowe.<\/p>\n
.<\/span><\/h3>\nZ\u0142ocenie.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Jednym z najpi\u0119kniejszych etap\u00f3w jest z\u0142ocenie. Warto od razu powiedzie\u0107, \u017ce nie jest ono elementem obowi\u0105zkowym. Istnieje wiele wspania\u0142ych ikon, kt\u00f3re powsta\u0142y bez z\u0142ota lub z wykorzystaniem innego metalu, na przyk\u0142ad srebra czy miedzi. Z\u0142oto ma jednak szczeg\u00f3lne znaczenie symboliczne. Jest metalem, kt\u00f3ry nie ulega korozji, jest ceniony przez ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie ze wzgl\u0119du na swoje w\u0142a\u015bciwo\u015bci i rzadko\u015b\u0107 wyst\u0119powania. W ikonografii symbolizuje Bo\u017ce \u015bwiat\u0142o, dlatego tak cz\u0119sto pojawia si\u0119 w tle ikony, w aureolach i detalach szat.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie istnieje wiele technik poz\u0142otniczych, a sama sztuka z\u0142ocenia wymaga sporej wiedzy i do\u015bwiadczenia. W tradycyjnej ikonografii najcz\u0119\u015bciej wykorzystujemy dwie metody. Pierwsza to mikstion olejny, \u0142atwiejszy w zastosowaniu, cho\u0107 ograniczaj\u0105cy finalny wygl\u0105d z\u0142oconej powierzchni. Druga to z\u0142ocenie na pulment, znacznie trudniejsze, ale pozwalaj\u0105ce uzyska\u0107 r\u00f3\u017cne stopnie poleru, od delikatnego matu po wysoki, lustrzany po\u0142ysk.<\/p>\n
Przy z\u0142oceniu na pulment nak\u0142adamy kilka warstw bolusu, czyli czerwonej glinki zmieszanej z klejem, kt\u00f3ra pomaga z\u0142otu przylega\u0107 do powierzchni. Nast\u0119pnie zwil\u017camy bolus alkoholem i ostro\u017cnie przyk\u0142adamy p\u0142atki z\u0142ota. Kolejnym krokiem jest polerowanie agatem, a\u017c z\u0142oto zaczyna l\u015bni\u0107. To moment, w kt\u00f3rym ikona nabiera swojego sakralnego blasku.<\/p>\n
Ka\u017cdy, kto pr\u00f3bowa\u0142 z\u0142oci\u0107, wie, jak bardzo kruche i kapry\u015bne potrafi by\u0107 z\u0142oto. Czasem wystarczy nieostro\u017cny oddech, by zdmuchn\u0105\u0107 delikatny p\u0142atek. Ale to w\u0142a\u015bnie w tej krucho\u015bci kryje si\u0119 istota z\u0142ocenia. Wymaga ono tej samej uwa\u017cno\u015bci i delikatno\u015bci, kt\u00f3rej uczy ca\u0142y proces malowania ikon.<\/p>\n
.<\/p>\n
Przygotowanie farby.<\/h3>\n.<\/h3>\n
W tradycyjnej ikonografii stosujemy temper\u0119 jajow\u0105, medium malarskie o niezwyk\u0142ej trwa\u0142o\u015bci. Dobrze wykonana ikona malowana temper\u0105 jajow\u0105 mo\u017ce przetrwa\u0107 setki lat, zachowuj\u0105c intensywno\u015b\u0107 barw.<\/p>\n
Przygotowanie farby to proces sam w sobie. Emulsj\u0119 sporz\u0105dzamy z \u017c\u00f3\u0142tka jaja kurzego zmieszanego z odrobin\u0105 wina lub piwa oraz dodatkiem octu albo kropli olejku go\u017adzikowego, kt\u00f3ry zapobiega szybkiemu psuciu si\u0119 spoiwa. Emulsj\u0119 rozcie\u0144czamy wod\u0105, reguluj\u0105c konsystencj\u0119 w zale\u017cno\u015bci od potrzeb danego etapu pracy. Do tak przygotowanego spoiwa dodajemy pigmenty, czyli naturalne minera\u0142y, tlenki metali, a niekiedy sproszkowane kamienie szlachetne. Jednym z najs\u0142ynniejszych jest lapis lazuli, z kt\u00f3rego od wiek\u00f3w pozyskuje si\u0119 najszlachetniejszy odcie\u0144 b\u0142\u0119kitu.<\/p>\n
Pigmenty musz\u0105 by\u0107 wcze\u015bniej starannie przetarte w mo\u017adzierzu lub na szklanej p\u0142ytce za pomoc\u0105 kuranta. Ten pozornie prosty proces pozwala uzyska\u0107 drobniejsze cz\u0105steczki barwnika i r\u00f3wnomiern\u0105 konsystencj\u0119 farby, dzi\u0119ki czemu tempera jajowa doskonale przylega do pod\u0142o\u017ca i tworzy g\u0142adkie, jednorodne warstwy.<\/p>\n
W przeciwie\u0144stwie do farb olejnych tempera jajowa schnie bardzo szybko, co wymaga od ikonografa precyzji i pewno\u015bci r\u0119ki. Po wyschni\u0119ciu warstwy staj\u0105 si\u0119 matowe i aksamitne, a intensywno\u015b\u0107 barw zale\u017cy od liczby na\u0142o\u017conych warstw. Wielowarstwowo\u015b\u0107 to jedna z kluczowych cech tej techniki. Ka\u017cda warstwa farby jest p\u00f3\u0142przezroczysta, co pozwala na stopniowe, kontemplacyjne budowanie efektu wewn\u0119trznego \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n
.<\/p>\n
Od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a.<\/h3>\n.<\/h3>\n
W ikonach malujemy wed\u0142ug zasady, kt\u00f3ra jest jednocze\u015bnie technik\u0105 i metafor\u0105: od ciemno\u015bci do \u015bwiat\u0142a. Proces zaczynamy od g\u0142\u0119bokich, ciemnych podmal\u00f3wek, kt\u00f3re stopniowo rozja\u015bniamy kolejnymi, coraz ja\u015bniejszymi warstwami farby. Dzi\u0119ki temu ikona nabiera g\u0142\u0119bi, \u015bwietlisto\u015bci i tej szczeg\u00f3lnej aury, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce postacie wydaj\u0105 si\u0119 promieniowa\u0107 wewn\u0119trznym \u015bwiat\u0142em.<\/p>\n
Ta zasada niesie ze sob\u0105 g\u0142\u0119bok\u0105 symbolik\u0119. Ikona wy\u0142ania si\u0119 z ciemno\u015bci tak, jak cisza wy\u0142ania si\u0119 z ha\u0142asu, jak obecno\u015b\u0107 ods\u0142ania si\u0119, gdy opadaj\u0105 warstwy rozproszenia. Ikona nie przedstawia realistycznie o\u015bwietlonej sceny. Nie ma w niej jednego \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bwiat\u0142a, nie stosujemy techniki \u015bwiat\u0142ocienia. Ka\u017cdy element ikony promieniuje od wewn\u0105trz, jakby sam by\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bwiat\u0142a, jakby ukazywa\u0142 rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra nie podlega prawom codziennego widzenia.<\/p>\n
Praktycznie wygl\u0105da to tak, \u017ce zaczynamy od pokrycia wszystkich powierzchni kolorem bazowym. Bia\u0142y lewkas jest bardzo jasny i potrafi zak\u0142amywa\u0107 odbi\u00f3r nak\u0142adanych odcieni, dlatego wa\u017cne jest, by najpierw zneutralizowa\u0107 jego intensywno\u015b\u0107. Nast\u0119pnie opracowujemy kolejne elementy: t\u0142o, szaty, detale architektoniczne. Na samym ko\u0144cu, kiedy ca\u0142e otoczenie postaci jest ju\u017c gotowe, przychodzi najbardziej wymagaj\u0105cy i intymny moment. Modelujemy \u015bwiat\u0142em oblicze.<\/p>\n
..<\/span>.<\/span><\/p>\nInskrypcje i werniks.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Ikona nie jest kompletna bez napis\u00f3w, czyli inskrypcji identyfikuj\u0105cych \u015bwi\u0119te postacie. Dodajemy je na ko\u0144cowym etapie pracy, po wyschni\u0119ciu warstw malarskich, ale przed werniksowaniem. Stosujemy do tego cienkie p\u0119dzle o precyzyjnym w\u0142osiu, najlepiej sobolowe lub syntetyczne, pozwalaj\u0105ce na pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad delikatnymi liniami.<\/p>\n
Napisy musz\u0105 by\u0107 harmonijnie wpisane w kompozycj\u0119 i nie mog\u0105 zak\u0142\u00f3ca\u0107 r\u00f3wnowagi obrazu. Najcz\u0119\u015bciej umieszczamy je w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci ikony lub przy g\u0142owach \u015bwi\u0119tych, w formie skr\u00f3conych imion w j\u0119zyku greckim, cerkiewnos\u0142owia\u0144skim lub \u0142aci\u0144skim.<\/p>\n
Zabezpieczenie ikony to etap, kt\u00f3ry wymaga szczeg\u00f3lnej cierpliwo\u015bci. Werniksowanie mo\u017cna przeprowadzi\u0107 dopiero po ca\u0142kowitym wyschni\u0119ciu tempery jajowej, co trwa od kilku tygodni do kilku miesi\u0119cy, w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w otoczenia. Tradycyjna zasada m\u00f3wi, \u017ce ikona powinna \u201edojrze\u0107” przez co najmniej sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy, zanim zostanie zabezpieczona, poniewa\u017c naturalne pigmenty i spoiwo jajowe z czasem osi\u0105gaj\u0105 swoj\u0105 pe\u0142n\u0105 stabilno\u015b\u0107.<\/p>\n
Dawniej do zabezpieczania ikon u\u017cywano olify, specjalnej mieszanki oleju lnianego i \u017cywicy, kt\u00f3ra wnika\u0142a w warstwy tempery, nasyca\u0142a kolory i nadawa\u0142a im delikatn\u0105 transparentno\u015b\u0107, wydobywaj\u0105c g\u0142\u0119bi\u0119 barw. Metoda ta mia\u0142a jednak swoje wady. \u0179le przygotowana lub zbyt obficie na\u0142o\u017cona olifa mog\u0142a powodowa\u0107 \u017c\u00f3\u0142kni\u0119cie, a powierzchnia ikony pozostawa\u0142a lepka przez d\u0142ugi czas.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ikonografowie coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119gaj\u0105 po syntetyczne werniksy matowe, p\u00f3\u0142matowe lub b\u0142yszcz\u0105ce, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 ochron\u0119 przed wilgoci\u0105, kurzem i promieniami UV. Nowoczesne preparaty pozwalaj\u0105 na zabezpieczenie ikony ju\u017c po kilku tygodniach, jednak w tradycyjnym podej\u015bciu nadal zalecamy cierpliwo\u015b\u0107. Im d\u0142u\u017cej ikona dojrzewa przed werniksowaniem, tym lepiej zachowa swoje barwy i trwa\u0142o\u015b\u0107 na przestrzeni lat.<\/p>\n
.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>
<\/span><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Sztuka, kt\u00f3ra uczy obecno\u015bci.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Malowanie ikony jest dla mnie czym\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c tworzeniem obrazu. To po\u0142\u0105czenie precyzji rzemios\u0142a z wewn\u0119trzn\u0105 praktyk\u0105 obecno\u015bci, kt\u00f3ra przenika ka\u017cdy etap pracy. Od ciszy przed pierwszym poci\u0105gni\u0119ciem p\u0119dzla, przez cierpliwe nak\u0142adanie lewkasu, delikatno\u015b\u0107 z\u0142ocenia, kontemplacyjne budowanie warstw tempery jajowej, a\u017c po ostatni napis i werniks. Ka\u017cdy z tych etap\u00f3w uczy czego\u015b, co wykracza poza sam\u0105 technik\u0119. Uczy cierpliwo\u015bci, uwa\u017cno\u015bci i pokory wobec procesu, kt\u00f3ry ma swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107.<\/p>\n
Je\u015bli chcesz zobaczy\u0107, jak wygl\u0105daj\u0105 ikony powstaj\u0105ce w mojej pracowni, zapraszam Ci\u0119 do wirtualnej galerii moich prac. A je\u015bli temat sztuki malowania ikon budzi w Tobie co\u015b wi\u0119cej ni\u017c ciekawo\u015b\u0107, je\u015bli czujesz, \u017ce chcia\u0142by\u015b lub chcia\u0142aby\u015b spr\u00f3bowa\u0107 tej drogi samodzielnie, napisz do mnie. Prowadz\u0119 warsztaty i konsultacje, podczas kt\u00f3rych dziel\u0119 si\u0119 zar\u00f3wno wiedz\u0105 techniczn\u0105, jak i tym, czego nie spos\u00f3b przekaza\u0107 w \u017cadnym artykule.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":3803,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":["post-3802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3802"}],"version-history":[{"count":31,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3877,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions\/3877"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3803"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3802"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3802"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3802"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
.<\/h3>\n
.<\/h3>\n
Inskrypcje i werniks.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Ikona nie jest kompletna bez napis\u00f3w, czyli inskrypcji identyfikuj\u0105cych \u015bwi\u0119te postacie. Dodajemy je na ko\u0144cowym etapie pracy, po wyschni\u0119ciu warstw malarskich, ale przed werniksowaniem. Stosujemy do tego cienkie p\u0119dzle o precyzyjnym w\u0142osiu, najlepiej sobolowe lub syntetyczne, pozwalaj\u0105ce na pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad delikatnymi liniami.<\/p>\n
Napisy musz\u0105 by\u0107 harmonijnie wpisane w kompozycj\u0119 i nie mog\u0105 zak\u0142\u00f3ca\u0107 r\u00f3wnowagi obrazu. Najcz\u0119\u015bciej umieszczamy je w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci ikony lub przy g\u0142owach \u015bwi\u0119tych, w formie skr\u00f3conych imion w j\u0119zyku greckim, cerkiewnos\u0142owia\u0144skim lub \u0142aci\u0144skim.<\/p>\n
Zabezpieczenie ikony to etap, kt\u00f3ry wymaga szczeg\u00f3lnej cierpliwo\u015bci. Werniksowanie mo\u017cna przeprowadzi\u0107 dopiero po ca\u0142kowitym wyschni\u0119ciu tempery jajowej, co trwa od kilku tygodni do kilku miesi\u0119cy, w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w otoczenia. Tradycyjna zasada m\u00f3wi, \u017ce ikona powinna \u201edojrze\u0107” przez co najmniej sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy, zanim zostanie zabezpieczona, poniewa\u017c naturalne pigmenty i spoiwo jajowe z czasem osi\u0105gaj\u0105 swoj\u0105 pe\u0142n\u0105 stabilno\u015b\u0107.<\/p>\n
Dawniej do zabezpieczania ikon u\u017cywano olify, specjalnej mieszanki oleju lnianego i \u017cywicy, kt\u00f3ra wnika\u0142a w warstwy tempery, nasyca\u0142a kolory i nadawa\u0142a im delikatn\u0105 transparentno\u015b\u0107, wydobywaj\u0105c g\u0142\u0119bi\u0119 barw. Metoda ta mia\u0142a jednak swoje wady. \u0179le przygotowana lub zbyt obficie na\u0142o\u017cona olifa mog\u0142a powodowa\u0107 \u017c\u00f3\u0142kni\u0119cie, a powierzchnia ikony pozostawa\u0142a lepka przez d\u0142ugi czas.<\/p>\n
Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ikonografowie coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119gaj\u0105 po syntetyczne werniksy matowe, p\u00f3\u0142matowe lub b\u0142yszcz\u0105ce, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 ochron\u0119 przed wilgoci\u0105, kurzem i promieniami UV. Nowoczesne preparaty pozwalaj\u0105 na zabezpieczenie ikony ju\u017c po kilku tygodniach, jednak w tradycyjnym podej\u015bciu nadal zalecamy cierpliwo\u015b\u0107. Im d\u0142u\u017cej ikona dojrzewa przed werniksowaniem, tym lepiej zachowa swoje barwy i trwa\u0142o\u015b\u0107 na przestrzeni lat.<\/p>\n
.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>
<\/span><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Sztuka, kt\u00f3ra uczy obecno\u015bci.<\/h3>\n
.<\/p>\n
Malowanie ikony jest dla mnie czym\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c tworzeniem obrazu. To po\u0142\u0105czenie precyzji rzemios\u0142a z wewn\u0119trzn\u0105 praktyk\u0105 obecno\u015bci, kt\u00f3ra przenika ka\u017cdy etap pracy. Od ciszy przed pierwszym poci\u0105gni\u0119ciem p\u0119dzla, przez cierpliwe nak\u0142adanie lewkasu, delikatno\u015b\u0107 z\u0142ocenia, kontemplacyjne budowanie warstw tempery jajowej, a\u017c po ostatni napis i werniks. Ka\u017cdy z tych etap\u00f3w uczy czego\u015b, co wykracza poza sam\u0105 technik\u0119. Uczy cierpliwo\u015bci, uwa\u017cno\u015bci i pokory wobec procesu, kt\u00f3ry ma swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107.<\/p>\n
Je\u015bli chcesz zobaczy\u0107, jak wygl\u0105daj\u0105 ikony powstaj\u0105ce w mojej pracowni, zapraszam Ci\u0119 do wirtualnej galerii moich prac. A je\u015bli temat sztuki malowania ikon budzi w Tobie co\u015b wi\u0119cej ni\u017c ciekawo\u015b\u0107, je\u015bli czujesz, \u017ce chcia\u0142by\u015b lub chcia\u0142aby\u015b spr\u00f3bowa\u0107 tej drogi samodzielnie, napisz do mnie. Prowadz\u0119 warsztaty i konsultacje, podczas kt\u00f3rych dziel\u0119 si\u0119 zar\u00f3wno wiedz\u0105 techniczn\u0105, jak i tym, czego nie spos\u00f3b przekaza\u0107 w \u017cadnym artykule.<\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":3803,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":["post-3802","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3802"}],"version-history":[{"count":31,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3877,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3802\/revisions\/3877"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/3803"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3802"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3802"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/annakilyk.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3802"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}